بندر دَیِّر (Dayyer) که به آن بندر دِیر نیز گفته میشود، مرکز شهرستان دیر در استان بوشهر است که بندری معروف دارد. بندر دیر در زمانهای قدیم دورهای حاکمنشین دشتی بوده و لنگرگاهی عمق ۷ متری دارد که فاصله آن با خشکی حدود ۱ کیلومتر است.
بندر دیر در جنوب استان بوشهر قرار گرفته و حدود ۲۰۸ کیلومتر با مرکز استان فاصله دارد. ساحل بندر یکی از زیباترین جاهایی است که میتوانید در غروب خورشید بوشهر تماشا کنید. این بندر ۳ اسکله اصلی دارد که تامینکننده ماهی و میگو بوده و حتی بخش قابلتوجهی از آن صادر هم میشود. بههمیندلیل بندر دیر را بهعنوان بزرگترین بندر صیادی ایران هم میشناسند.
یکی از محققان معروف در کتاب «مروارید تا نفت» که در واقع تاریخ خلیج فارس است، با بررسی هزارههای مختلف، درباره دیر میگوید که بخش بیشتری از دیر در قرنهای ساسانی و اسلامی زیرمجموعه ایالت فارس یا سیراف قرار داشت و در دورههای بعدی بنای بندر روی خرابههای بندر کهنی که مربوط به دوران سلوکی و اشکانی بود ساخته شد. در این کتاب اشاره شده که وجه تسمیه بندر دیر به مهاجرت بحرینیها از محله دیّر در بحرین و به حدود ۲ قرن پیش برمیگردد.
بعضی از مورخها معتقد هستند که بندر دیر در اصل یهودینشین بوده و بهدلیل برتری این محله نسبت به سایر محلههای مذهبی و بهدلیل ساخت کنسیههایی بهاسم دیر، به این منطقه دَیر میگویند.
بندر و شهرستان دیر از شمال به شهرستان دشتی، از جنوب و غرب به آبهای خلیج فارس و از شرق به شهرستان کنگان میرسد. نوار ساحلی شهرستان دیر حدود ۹۵ کیلومتر است و از منطقه خور بردستان یعنی حدفاصل دیر با کنگان شروه شده و به منطقه خور زیارت یعنی حدفاصل دیر با شهرستان دشتی میرسد.
دیر از ۳ بخش مرکزی، بخش بردخون و بخش آبدان تشکیل شده و دارای ۵ شهر به شرح زیر است.
بنابراین بندر دیر یکی از شهرهای مهم شهرستان دیر استان بوشهر است.
یکی از محققان معروف در کتاب «مروارید تا نفت» که در واقع تاریخ خلیج فارس است، با بررسی هزارههای مختلف، درباره دیر میگوید که بخش بیشتری از دیر در قرنهای ساسانی و اسلامی زیرمجموعه ایالت فارس یا سیراف قرار داشت و در دورههای بعدی بنای بندر روی خرابههای بندر کهنی که مربوط به دوران سلوکی و اشکانی بود ساخته شد. در این کتاب اشاره شده که وجه تسمیه بندر دیر به مهاجرت بحرینیها از محله دیّر در بحرین و به حدود ۲ قرن پیش برمیگردد.
بعضی از مورخها معتقد هستند که بندر دیر در اصل یهودینشین بوده و بهدلیل برتری این محله نسبت به سایر محلههای مذهبی و بهدلیل ساخت کنسیههایی بهاسم دیر، به این منطقه دَیر میگویند.
بندر دیر شاید کوچک باشد اما جاهای دیدنی زیادی دارد
کوه نمک جاشک بهعنوان بزرگترین گنبد نمکی خاورمیانه شناخته میشود که کاملا دستساخته طبیعت است. در این کوه نمک توازنی از لایههای نمکی و آهکی وجود دارد بهطوری که در زندگی مسالمتآمیز با یکدیگر سالهای سال را در بندر دیر آرمیدهاند.
گنبدهای نمکی جاشک بلندیهای شوری هستند که بهدلیل جابهجا شدن لایههای نمک به شکل امروزی درآمدهاند. علت اصلی جابهجایی آنها هم زمینلرزههایی در قدیم بوده است. این زمینلرزهها به میلیونها سال پیش برمیگردند بنابراین کانیهای رنگارنگ و بلورهای نمکی که در گنبدها میبینید خودشان میلیونها سال سن دارند.
علاوهبر زیبایی گنبدهای نمکی جاشک، این منطقه در دید زمینشناسها بسیار ارزشمند بوده و بههمیندلیل هم جزو یکی از گردشگاههای ژئوتوریسم دنیا بهحساب میآید.
گنبد نمکی حدود ۱۲ کیلومتر طول و ۴.۵ کیلومتر پهنا دارد و ارتفاع آن در همهجا یکسان و یکدست نیست. بعضی جاها ارتفاع گنبد کمتر از ۱۵۰۰ متر از سطح دریا فاصله داشته، در حالیکه بعضی جاهای دیگر فقط ۷۰ متر ارتفاع دارد.
اینجا فقط گنبد نمکی و صخرههایی تنیده از نمک و آهک نمیبینید، زیر گنبد چشمههایی نمکی در جریان است که بدنه بیرونی و درونی این منطقه را زنده و فعال نگه میدارد.
مسجد بردستان معماری سادهای دارد اما آن چیزی که توجه همه را به خود جلب میکند، مناره آن است. مناره که نگوییم بادگیری زیبا و وصفناشدنی که نقش مناره مسجد را بازی میکند اما وظیفه دیگری هم بر عهدهاش هست.
بادگیر، نسیم خنک بندر دیر را به داخل حجرههای مسجد میکشد تا وقتی نمازگزارها مشغول خواندن نماز هستند احساس خنکی کنند. مسجد بردستان یک عبادتگاه ساده نیست، اینجا با تاریخی گره خورده که مسجد را بهعنوان کهنترین عمارت متعلق به دوره اسلامی بندر دیر میداند. مسجد تزئینات آنچنانی مثل مسجدهای معروف اصفهان و استانهای دیگر ندارد و دیوارها خاکی هستند و فقط طاقهای آن با ظرافت کشیده شدهاند. اما مسجد بردستان در عین سادگی نظر همه را به خود جلب میکند و گویا بادگیر نقش اصلی را در این جلبتوجه بازی میکند.
در نزدیکی مسجد بردستان و در فاصله ۲۷ کیلومتری چاههای آب بردستان قرار دارند و حدود ۸۵۰ متر آن طرفتر هم میتوانید قلعه بردستان را ببینید.
جزیره نخیلو یکی از جزیرههای غیرمسکونی خلیج فارس و از جاهای دیدنی بندر دیر است که در حدود ناحیه بردخون قرار دارد. مساحت جزیره حدود ۶۰ هکتار بوده و منشا مرجانی و صدفی دارد. شکل جزیره نخیلو از بالا شبیه بیضی است و در آن حیوانات زیبایی زندگی میکنند که بیشتر شامل پرستوهای دریایی پشت تیره، پرستوهای کاکلی کوچک و بزرگ، چکاوک کاکلی و نوعی خرچنگ هستند.
این جزیره در حال حاضر جای امنی برای زندگی لاکپشتهای خلیجفارس است که از جمله مهمترین لاکپشتها در خاورمیانه هستند. نخیلو یکی از نادرترین جزیرههای جهان و جزو جزیرههای متفاوت در خاورمیانه است که در آن پرندگان مهاجر دریایی زیادی زندگی میکنند.
در قسمتی از جزیره نخیلو میتوانید اجتماع کوچکی از جنگلهای حرا را ببینید که برای خودشان آن گوشه زندگی میکنند و پاهایشان را به دل آب شور خلیج سپردهاند.
آب و هوا آب وهواي منطقه در بيشتر ايام سال گرم ومرطوب در كنار ساحل گرم وخشك در فواصل دور تر از ساحل مي با شد. زمستان اين شهرستان مشابه هواي بهاري استانهاي سردسير كشور مي باشد. در فصل تابستان بادي معروف به باد يكصد و بيست روزه كه خشك و سوزان است در منطقه مي وزدو به اصطلاح محلي به ((تش باد)) يا((باد گرم)) معروف است .ميزان بارندگي كم وبارندگي ها متو سط سالانه 215 ميلي متر در ماههاي آذر تا اسفند مي باشد. تنها رود خانه دايمي كه از شهرستان عبور مي كند رود خانه مند است كه در شمالي ترين نقطه شهرستان دير و دشتي جريان دارد. ديگر رودخانهها فصلي بوده ودرهنگام بارند گي جريان دارند.
_درجه حرارت درشهرستان ديّر حداكثر ميانگين دما 47 درجه سانتي گراد و كمترين معدل حداقل دماي سالانه 22 درجه است. در فصل تابستان ودر زمان وزش بادهاي گرم ((تش باد)) دما به پنجاه درجه سانتي گراد نيز مي رسد. سرد ترين هوا در دي ، و گرمترين زمان در مرداد ماه است .
_رطوبت : در اين منطقه به لحاظ نزديكي به دريا رطوبت زياد كه حداكثر مطلق 100% و متو سط ميزان رطوبت به 56 نيز مي ر سد.